Związek Nauczycielstwa Polskiego istnieje od 1905 roku i jest najstarszym związkiem zawodowym w Polsce!

• • W czasach zaborów nauczyciele zakładali organizacje, bo chcieli być silniejsi w walce o polską szkołę.
  • Jedna z nich – Związek Nauczycieli Ludowych – powstała 1 października 1905 r. w Pilaszkowie koło Łowicza. W ten sposób zrodziła się organizacja, która stała się zalążkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego.
  • Początki ZNP są nierozerwalnie związane z walką nauczycieli o prawo do nauczania w języku polskim!

Walka o polską szkołę oznaczała w czasach zaborów być albo nie być narodu polskiego. Bronisław Chróścicki, świadek tamtych czasów, uczestnik pamiętnego zjazdu w Pilaszkowie, przypomniał po latach*, że zaborcy próbowali intensywnie rusyfikować i germanizować polską młodzież, rugując ze szkół język polski i wychowując uczniów w duchu uwielbienia dla cara lub cesarza. W tym celu np. władze carskie założyły aż osiem seminariów nauczycielskich, „które miały przygotować posłuszne zastępy pracowników rusyfikatorów”. 

I właśnie wtedy stało się jasne, że polscy nauczyciele w walce o wolność mogą i powinni odegrać kluczową rolę, wychowując w duchu patriotycznym najmłodsze pokolenie Polaków. I to czynili. 

„W różnych miejscowościach prowadzi się tajne szkółki dla dzieci, w ciasnych, dusznych izdebkach, w ciągłej obawie przed policją odbywa się nauka w języku ojczystym” – opisywał Bronisław Chróścicki.

Przypomniał też, że nauczyciele organizowali tajne kursy doskonalenia zawodowego podczas ferii Bożego Narodzenia i Wielkanocy. 

„Na kursach była wykładana literatura polska, historia Polski i geografia, omawiane były zagadnienia oraz wskazówki, jak prowadzić przedmioty w języku polskim w szkole, aby omylić czujność inspektora”. (…) Nie walka partii, nie nienawiść, ale wielka miłość Ojczyzny była przewodnią ideą tych kursów”. 

Na fali działalności postępowego ruchu nauczycieli ludowych na zjeździe w Warszawie 13 lutego 1904 r. ukonstytuował się Polski Związek Ludowy – nielegalne stronnictwo chłopskie działające w latach 1904-1907 w tzw. Królestwie Polskim (jego czołowymi działaczami byli m.in. Zygmunt Nowicki, Karol Klimek, Stanisław Najmoła, Ludwik Suda). 

FOTO: Zygmunt Nowicki (1881-1944)

Walka o polską szkołę wkroczyła w nową fazę po przegranej Rosji w wojnie z Japonią w 1905 r. 19 lutego 1905 r. odbył się w Warszawie wiec rodziców, na którym domagano się powrotu polskiej szkoły. Natomiast idea zorganizowania tajnego zjazdu nauczycieli ludowych w Pilaszkowie zrodziła się na fali rewolucji 1905 r., która w Królestwie Polskim przejawiała się licznymi strajkami robotników i młodzieży szkolnej. 

 „Nauczycielstwo na terenie byłego zaboru rosyjskiego rozpoczęło walkę o szkołę polską. Wraz z podmuchem wolności, który przyniósł 1905 r., żywiej zabiły serca, zapłonęły umysły i oto byliśmy świadkami rozpoczęcia tytanicznego zmagania się pracowników oświatowych z przemożnym, bezwzględnym i okrutnym przeciwnikiem, jakim był carat rosyjski i jego system, przepojony duchem Wschodu” – mówił po latach Stanisław Nowak (1859-1936), jeden ze współtwórców Związku, pierwszy prezes ZNP i późniejszy senator II RP**.

Stworzenie organizacji nauczycielskiej, która wcielałaby w życie idee polskości, stało się więc 115 lat temu potrzebą chwili. Dlatego w czerwcu 1905 r. odbyło się w Jaktorowie spotkanie kilkunastu działaczy Polskiego Związku Ludowego. Byli wśród nich Stefania Sempołowska, Jadwiga Dziubińska, Jadwiga Jahołkowska, Zygmunt Nowicki, Ludwik Suda, Stanisław Najmoła. Podjęli oni decyzję o zorganizowaniu tajnego zjazdu nauczycieli ludowych w Pilaszkowie, niewielkiej wsi pod Łowiczem, w szkole, której kierownikiem był Stanisław Najmoła (1882-1936), wybitny działacz niepodległościowy, późniejszy aktywny związkowiec. 

FOTO: Stanisław Nowak (1859-1936)

10 września 1905 r. Polski Związek Ludowy wydał odezwę do społeczeństwa i nauczycieli wzywającą do wprowadzania języka polskiego do szkół. 

Obradom w Pilaszkowie przewodniczył Zygmunt Nowicki (1881-1944), późniejszy wiceprezes i prezes ZNP, a w czasie II wojny światowej członek Centralnej Piątki stojącej na czele Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. 

Jak wynika ze wspomnień uczestników zjazdu, temperatura emocjonalna obrad była wysoka. Padały ambitne deklaracje polityczne. Na przykład Stefania Sempołowska wzywała do walki z caratem: 10 września 1905 r. Polski Związek Ludowy wydał odezwę do społeczeństwa i nauczycieli wzywającą do wprowadzania języka polskiego do szkół. 

Obradom w Pilaszkowie przewodniczył Zygmunt Nowicki (1881-1944), późniejszy wiceprezes i prezes ZNP, a w czasie II wojny światowej członek Centralnej Piątki stojącej na czele Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. 

Jak wynika ze wspomnień uczestników zjazdu, temperatura emocjonalna obrad była wysoka. Padały ambitne deklaracje polityczne. Na przykład Stefania Sempołowska wzywała do walki z caratem: 

„Kto walczy, ten zwycięża. Jutro do walczących należy”. Na zjazd przybył też znany pisarz Wacław Sieroszewski, który „roztaczał w porywającym przemówieniu obrazy męczeństwa tych Polaków, którzy na Sybirze cierpieli męki za to, że szukali drogi do wolności” (patrz: Kazimierz Wojciechowski, „Pilaszków – narodziny Związku”, Głos Nauczycielski nr 1 z 6 stycznia 1980 r.). 

Jak z kolei relacjonował Bronisław Chróścicki: „Po gorących przemówieniach uczestników i zaproszonych gości, deklaracja, ułożona przy pomocy p. Jahołkowskiej, została przyjęta przez nauczycielstwo. Uchwaleniem tej deklaracji zobowiązano się do prowadzenia nauki tylko w języku ojczystym. (…) Jednocześnie uchwalono rozwinąć propagandę wśród całego nauczycielstwa i skłonić je do solidarnego wykonywania uchwały”. Wyznaczono też nauczycieli, uczestników zjazdu, odpowiedzialnych za wykonanie tej uchwały w poszczególnych rejonach Królestwa Polskiego. 

 Bronisław Chróścicki wspominał, że podczas zjazdu w Pilaszkowie „powszechną uwagę zwracała obecność chłopa Kurczaka (Teofila, mieszkańca pobliskiej wsi Ostrów, jednego ze współorganizatorów zjazdu – przyp. red.), który w swoim przemówieniu nawoływał do walki o polską szkołę. Przyszedł czas – mówił – że po polsku ma przemawiać polski nauczyciel do polskiego dziecka, bo ta mowa płynie tak prosto z serca”. Teofil Kurczak (1877-1962), rolnik, działacz ludowy, był postacią niezwykłą. Ukończył tylko trzy klasy szkoły ludowej, ale był niezwykle oczytany. Jeszcze przed I wojną światową zgromadził w domowej bibliotece 800 książek. Księgozbiór ten podziwiała Maria Dąbrowska, która gościła w jego domu. 

FOTO: Budynek dawnej szkoły ludowej w Pilaszkowie, to tu odbywał się w 1905 r. tajny zjazd nauczycielski, który dał początek Związkowi. Obecnie Muzeum ZNP w Pilaszkowie. Więcej informacji znajduje się na stronie Okręgu Łódzkiego ZNP:

Sala Historii ZNP – Okręg Łódzki

Po zjeździe Teofil Kurczak organizował zbiórkę podpisów za wprowadzeniem języka polskiego do szkół, za co został aresztowany i osadzony w Cytadeli Warszawskiej. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 r. został wybrany do Sejmu Ustawodawczego. W PRL dziennikarze zabiegali o wywiady z Kurczakiem, ale cenzura ich nie przepuszczała, bo zawsze podkreślał: „Nie takiej Polski się spodziewałem”. 

Zgodnie z wcześniejszymi planami na zjeździe w Pilaszkowie podjęto uchwałę o powołaniu tajnego Związku Nauczycieli Ludowych i wprowadzeniu we wszystkich szkołach w zaborze rosyjskim nauczania w języku polskim. Pod uchwałą tą znalazło się wkrótce 1 tys. podpisów nauczycieli, którzy nie czekając na zgodę władz carskich, rozpoczęli naukę w szkołach ludowych w języku polskim. 

Należy podkreślić, że ruch nauczycielski rozkwitał także w zaborze austriackim, gdzie na czele utworzonego 28 grudnia 1905 r. Krajowego Związku Nauczycielstwa Ludowego w Galicji stanął Stanisław Nowak.

Związek powstał w Krakowie podczas zebrania delegatów z Galicji, tzw. Ankiety. Oprócz Nowaka czołową postacią tego ruchu był także Julian Smulikowski (1880-1934), współtwórca Związku, wiceprezes ZNP, poseł na Sejm w okresie II RP. 

FOTO: Julian Smulikowski (1880-1934) 

„Gdy nasi bracia i koledzy walczyli w b. zaborze rosyjskim z despotyzmem i systemem rusyfikacyjnym, a w b. zaborze pruskim z polityką germanizacyjną – my, pracujący w b. zaborze austriackim, mieliśmy do zwalczenia wroga, którym był podówczas panujący system” – mówił Stanisław Nowak podczas krakowskiego zjazdu Związku w 1930 r. „System ten wyrażał się w niechęci do oświaty powszechnej jako najpewniejszego oręża demokracji” – wyjaśniał.

„Związek nasz powstał jako wyraźna, zdecydowana i silna reakcja przeciwko pogrążaniu szkoły i spychaniu jej do typu szkółki ludowej, jako protest przeciwko tworzeniu z nauczyciela niewolnika” – kontynuował Stanisław Nowak. 

Niestety, zapał polskich nauczycieli władze carskie postanowiły zdusić w zarodku. Związek Nauczycieli Ludowych został rozbity aresztowaniami. Część jego członków wstąpiła do powstałego w Warszawie w grudniu 1905 r. Polskiego Związku Nauczycielskiego i w jego ramach utworzyła Sekcję Nauczycieli Szkół Początkowych, która ostatecznie na zjeździe w Radomiu 28-30 grudnia 1916 r. przekształciła się w odrębne i niezależne Zrzeszenie Nauczycielstwa Polskich Szkół Początkowych. 

Jego pierwszym prezesem został Karol Klimek, wiceprezesem Ksawery Prauss, a kierownikiem wydziału prasowego Zygmunt Nowicki. W zjeździe tym uczestniczyła także delegacja Związku Polskiego Nauczycielstwa Ludowego w Galicji z prezesem Stanisławem Nowakiem i wiceprezesem Julianem Smulikowskim na czele. Wizyta galicyjskich działaczy stanowiła wstęp do zjednoczenia obydwu organizacji, które nastąpiło ostatecznie 12 kwietnia 1919 r. (chociaż decyzja o zjednoczeniu zapadła pamiętnego 11 listopada 1918 r. w Warszawie na posiedzeniu kierownictw obydwu związków). Nauczycielska organizacja przyjęła nazwę Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Jego pierwszym prezesem został Stanisław Nowak. 

Nie możemy nie wspomnieć, że przywódcy Związku utrzymywali kontakt z członkami w dużej mierze za pośrednictwem Głosu Nauczycielskiego, którego wstępny numer ukazał się w czerwcu 1917 r. Nasz tygodnik (początkowo wychodził jako miesięcznik) odgrywał wówczas ważną funkcję informacyjno-integracyjną. Nic więc dziwnego, że w komitecie redakcyjnym zasiedli związkowi liderzy, m.in. Zygmunt Nowicki jako redaktor naczelny, Karol Klimek, pierwszy prezes ZNPSP, a także Ksawery Prauss, późniejszy poseł, który przeszedł do historii jako pierwszy minister oświaty w II RP. 

FOTO: Członkowie Zarządu Głównego ZPNSP, Warszawa 1925 r. Siedzą od lewej do prawej: protokolant Wiaczesław Gruszecki, Bronisław Chróścicki, wiceprezes Związku Zygmunt Nowicki, Maria Wysznacka, przewodniczący Rady Finansowej Karol Makuch, sekretarz Michał Wawrzynowski, wiceprezes Związku Klementyna Stattlerówna, wiceprezes Związku Julian Smulikowski, sekretarz generalny Roman Tomczak, skarbnik Aleksander Patkowski, Maurycy Kisielnicki Fot. Domena Publiczna 

Symboliczny akt zjednoczenia nauczycieli szkół powszechnych dawnego Królestwa Polskiego i Galicji nastąpił w przeddzień Zjazdu Oświatowego, który obradował w Warszawie od 14 do 17 kwietnia 1919 r. Zjazd ten przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Nauczycielskiego. Uczestniczyło w nim 802 delegatów 44 organizacji nauczycielskich. Dyskutowali o kształcie oświaty w odrodzonej Polsce. Prym wiedli przedstawiciele Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych oraz utworzonego w lutym 1919 r. Związku Zawodowego Nauczycielstwa Szkół Średnich. 

 Uczestnicy Sejmu Nauczycielskiego w uchwałach postulowali m.in. utworzenie siedmioklasowej szkoły powszechnej, jednolitej, bezpłatnej i obowiązkowej, a także przekształcenie pięcioletnich seminariów nauczycielskich (były to wówczas szkoły średnie) w szkoły wyższe na poziomie uniwersyteckim. 

Sejm Nauczycielski zintegrował też pracowników oświaty. Do zbliżenia stanowisk doszło na nim między dwiema największymi organizacjami związkowymi – ZPNSP i ZZNSŚ. Ostatecznie do połączenia obydwu związków doszło w Krakowie 2 lipca 1930 r. Obydwie organizacje przyjęły nową nazwę – Związek Nauczycielstwa Polskiego – która jest używana do dziś (Związek obchodzi w tym roku również 90-lecie funkcjonowania pod nazwą ZNP). 

Związek Nauczycielstwa Polskiego stał się w okresie międzywojennym nowoczesnym związkiem zawodowym, który starał się kompleksowo wspierać nauczycieli.  

• W latach 1924-1925 zbudował ze składek członkowskich sanatorium przeciwgruźlicze w Zakopanem. Było ono pierwszym zakładem leczniczym na świecie wzniesionym przez organizację związkową.  
• Już w 1921 r. utworzył wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, a na początku lat 30. uruchomił nowoczesną drukarnię. Wydział Wydawniczy stał się przed wybuchem II wojny światowej wielkim koncernem.  

• Wydawał 60 proc. polskiej prasy pedagogicznej i 70 proc. dziecięcej, m.in. Bibliotekę Dzieł Pedagogicznych (do 1939 r. ukazało się 450 tytułów książek dla nauczycieli, rodziców i uczniów).  
• W latach 1930-1932 została wzniesiona w Warszawie (również ze składek) siedziba Zarządu Głównego ZNP wraz z hotelem i bursą dla uczących się bądź studiujących w Warszawie dzieci nauczycieli. 

Wiele chwalebnych kart zapisał Związek przed pierwszą wojną światową i w II Rzeczypospolitej. Jego członkowie i członkinie brali udział w ruchu niepodległościowym, stąd ich bliskie kontakty z Marszałkiem Józefem Piłsudskim. Związek może być też dumny z postawy swoich członków, zwłaszcza podczas wojny polsko-bolszewickiej (więcej o tym w artykule „Ojczyzna w potrzebie”, GN nr 27-28 z 1-8 lipca 2020 r.). 

Udział nauczycieli w tej wojnie docenił sam Marszałek i w 1921 r. przyjął honorowe członkostwo Związku, a do uczestników zjazdu w 1923 r. wypowiedział pamiętne słowa: „Obok pracy wojskowej, która byt nasz utrwaliła, utrwaliła swą krwią, jesteście tymi, którzy w prawdziwym odrodzeniu Polski i odrodzeniu człowieka polskiego macie największe prawo do zasługi”.

Nie brakowało też chwil trudnych i tragicznych. Związek przez całe dwudziestolecie był nieustannie atakowany za swoje postępowe poglądy, a wyrażały się one głównie w tym, że nieustannie i uparcie dążył do objęcia obowiązkiem szkolnym dzieci ze wszystkich warstw społecznych. 

Stanisław Nowak z trybuny zjazdowej w 1930 r. tak charakteryzował ideę przewodnią pracy Związku: „W pracy tej dążyliśmy do podniesienia szkoły na wyższy poziom. Walczyliśmy z przesądem zarówno sfer rządzących, jak i mało uświadomionego społeczeństwa, które inaczej traktowało dziecko z ludu, a inaczej dziecko sfer inteligenckich. Wskazywaliśmy na to, że każde dziecko ma równe prawo do możliwie najwyższej miary wykształcenia” – podkreślał. 

Takie stanowisko nie podobało się wielu kręgom politycznym w II RP. Organizacje prawicowe i narodowe, nie mogąc przeboleć tego, że ZNP był najliczniejszym związkiem nauczycielskim, próbowały przykleić mu etykietę organizacji komunistycznej. Pod koniec 1937 r. trwał w gmachu Zarządu Głównego ZNP strajk okupacyjny przeciwko podjętej z powodów politycznych decyzji premiera rządu o zawieszeniu władz Związku i ustanowieniu zarządu komisarycznego. Środowisko nauczycielskie okazało solidarność z ZNP i Związkowi udało się przerwać ten kryzys choć prawica nie odpuszczała. Ciągle atakowała Związek i nawet dokonała 20 września 1938 r. zamachu bombowego na siedzibę Zarządu Okręgu ZNP w Łodzi, w którym zginął łódzki nauczyciel Józef Łuczyński. Ale Związek nadal służył nauczycielom, szkole i Polsce. Ostatni numer Głosu przed wojną (nr 37 z 11 czerwca 1939 r.) zamieścił reportaż o przekazaniu Marszałkowi Rydzowi-Śmigłemu samolotu RWD za ufundowanego przez ZNP. 

Chwalebną kartę zapisał Związek także podczas drugiej wojny światowej. Już w październiku 1939 r. wznowił działalność pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska i rozpoczął tajne nauczanie, co groziło zesłaniem do obozów koncentracyjnych i egzekucjami. 

Źródło: Kronika, TVP3 Kraków

Po wojnie znowu nadszedł trudny czas. Zapanował ustrój, z którym polscy nauczyciele przecież walczyli w 1920 r. Związek musiał funkcjonować w realiach państwa totalitarnego. Od pierwszego zjazdu w Pilaszkowie minęło 115 lat – lat bardzo trudnych. W tym czasie Związek odniósł wiele sukcesów, m.in. udało mu się wynegocjować wiele ważnych dokumentów, jak chociażby Kartę Nauczyciela.

Na zakończenie zacytujmy raz jeszcze Stanisława Nowaka, który w 1930 r., mówiąc o najważniejszych zadaniach Związku, podkreślał: „Postawiliśmy walkę o byt i prawa nauczyciela na pierwszym planie”. Ale dodawał: „Energiczny wysiłek w tym kierunku nie zaciemnił nam oczu na obowiązki obywatelskie, czego dowodem, że jako wychowawcy tego pokolenia, które na wezwanie Józefa Piłsudskiego poszło w szeregi legionów do walki o wolność dla swego narodu i wyzwolenie polityczne swego Państwa – umieliśmy młodzieży polskiej wskazać właściwą drogę”. 

*** 

Witold Salański 

Artykuł pochodzi z Głosu Nauczycielskiego nr 40-41 z 1-7 października 2020 r. 

>> Więcej publikacji na temat historii ZNP można znaleźć w dziale „Nasza historia” na stronie Głosu: https://glos.pl/tag/nasza-historia 

*Wypowiedzi Bronisława Chróścickiego pochodzą z referatu „Walka o szkołę polską w byłym zaborze rosyjskim”, wygłoszonego na zjeździe ZNP w Krakowie w lipcu 1930 r. (Głos Nauczycielski nr 1-2 z 14 września 1930 r.)  **Wypowiedzi Stanisława Nowaka pochodzą z przemówienia inaugurującego zjazd Związku w Krakowie w 1930 r.  (GN nr 1-2 z 14 września 1930 r.) 

---

Wojna 1920. Związek wzywał nauczycieli do walki z bolszewikami: „Ojczyzna w potrzebie!”, „Niech żyje wolność!”

„Koledzy i Koleżanki! Znając Wasze gorące umiłowanie Ojczyzny, wiemy, że nikt z Was nie uchyli się od służby dla Niej!” – taki apel ukazał się na pierwszej stronie Głosu Nauczycielskiego w lipcu 1920 r., na miesiąc przed pamiętną Bitwą Warszawską. Związkowcy przypominali, że „nauczycielowi nie wypada inaczej zgłosić się do wojska jak tylko na czele hufca zwerbowanych ochotników”. Wskazano, że niezdolni do służby frontowej powinni wstąpić do służby zastępczej w instytucjach wojskowych. Przypominamy w całości tę szczególną odezwę. To niezwykły dokument historyczny sprzed 106 lat.

O zwycięstwie wojsk polskich pod wodzą Józefa Piłsudskiego (od 1921 r. honorowego członka Związku) nad bolszewikami zadecydowała Bitwa Warszawska z 15 sierpnia 1920 r. uznana przez Edgara Vincenta D’Abernona (1857-1941), brytyjskiego polityka, dyplomatę i pisarza za 18. bitwę w historii świata o przełomowym znaczeniu.

Oto pełna treść odezwy:

Co ważne, Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych (czyli Związek Nauczycielstwa Polskiego) nie tylko mobilizował nauczycieli do wstąpienia do Wojska Polskiego, lecz również przekazał majątek organizacji na potrzeby obronności kraju. Do punktów werbunkowych zgłosili się członkowie Zarządu Głównego zdolni do noszenia broni, m.in. wiceprezes Związku Zygmunt Nowicki. Szacuje się, że na wezwanie Związku na front z bronią w ręku poszło ok. 8 tys. nauczycieli.

Związkowcy wspierali także walkę o wolność organizując zbiórki pieniędzy i pomocy rzeczowej dla wojska, organizowali gospody dla żołnierzy i wstępowali do straży obywatelskich, których zadaniem było zapewnienie porządku w realiach wojennych. Nad tymi wszystkimi działaniami czuwał Nauczycielski Komitet Obrony Narodowej.

Zaangażowanie związkowców z ZPNSP (ZNP) w walkę o wolną Polskę docenił sam Marszałek Józef Piłsudski, który w 1923 r. goszcząc na zjeździe Związku powiedział:

„Obok pracy wojskowej, która byt nasz utrwaliła, utrwaliła swą krwią, jesteście tymi, którzy w prawdziwym odrodzeniu Polski i odrodzeniu człowieka polskiego macie największe prawo do zasługi. Życie wasze płynęło w tej samej ciężkiej pracy, w jakiej płynęło życie żołnierskie” (źródło: Głos Nauczycielski nr 13-15 z 15 października 1923 r.).

Słynne te słowa Marszałek (już wtedy członek honorowy Związku) wygłosił 10 września 1923 r. do delegatów na V Zjazd Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, którego był gościem.

„Stanęliście, Szanowni Panowie i Szanowne Panie, do pracy odrodzeni w odrodzonej Polsce, do pracy odrodzenia serc, odrodzenia dusz, które w niewoli się plugawiły i w niewoli nieraz nikczemniały. Odradzać dusze ludzkie, zmienić człowieka, zrobić go lepszym, zrobić go wyższym, zrobić go potężniejszym i silniejszym, to jest wasze zadanie” – tak Marszałek przemawiał do związkowców.

Więcej na ten temat piszemy w naszych artykułach.

(DK, GN)

Fot. Archiwum GN / materiały współtworzone przez AI

Nasza walka o niepodległość – nauczyciele ze Związku w pierwszym szeregu walczących o wolną Polskę

Mija kolejna data od odzyskania przez Polskę niepodległości. Z dumą przypominamy, że członkowie i członkinie Związku Nauczycielstwa Polskiego* stanęli w pierwszym szeregu walczących o Niepodległą!

Na zdjęciu: Naczelnik Państwa Józef Piłsudski odbiera defiladę oddziału piechoty na dworcu kolejowym. Na jego mundurze widać krzyż Virtuti Militari i znak oficerski „Parasol”, 1919-1920, fot. NAC, Instytut Józefa Piłsudskiego

Motto

Obok pracy wojskowej, która byt nasz utrwaliła, utrwaliła swą krwią, jesteście tymi, którzy w prawdziwym odrodzeniu Polski i odrodzeniu człowieka polskiego macie największe prawo do zasługi. Życie wasze płynęło w tej samej ciężkiej pracy, w jakiej płynęło życie żołnierskie

Józef Piłsudski
z przemówienia na V Zjeździe Delegatów ZPNSP, 10 września 1923 r.

Nauczyciele związkowcy walczyli o niepodległą Polskę, prowadząc nauczanie w języku polskim wbrew zakazom zaborców, a także podejmując akcję zbrojną w szeregach polskich formacji wojskowych, w tym Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. Związek Nauczycielstwa Polskiego narodził się 120 lat temu – w 1905 r. – jako organizacja nauczycieli patriotów, którzy podjęli walkę o polską szkołę i nauczanie w języku polskim, ale za cel stawiali sobie również odrodzenie wolnej i niepodległej Polski.

Współtwórca Związku Julian Smulikowski w 1908 r. zaangażował się w tworzenie we Lwowie Związku Walki Czynnej, którego przywódcą był Józef Piłsudski. W kolejnych latach nastąpiło zacieśnienie współpracy nauczycieli związkowców z Galicji z Józefem Piłsudskim, a w 1914 r. struktury związkowe stały się ważną częścią bazy werbunkowej do Legionów Polskich.

Tacy przywódcy Związku jak Stanisław Nowak i Julian Smulikowski, a także znani działacze naszej organizacji – Marian Falski (autor słynnego „Elementarza”) czy Ksawery Prauss (późniejszy pierwszy minister oświaty wolnej Polski) byli zaangażowani w działalność Naczelnego Komitetu Narodowego w Galicji, który był zapleczem politycznym i finansowym Legionów Polskich.

Pamiętny listopad

11 listopada 1918 r., po 123 latach zaborów, nasz kraj wrócił na mapę Europy. Tego dnia Józef Piłsudski otrzymał od Rady Regencyjnej władzę wojskową, a niedługo później – pełnię władzy.

I właśnie wtedy – gdy na ulicach Warszawy trwało rozbrajanie żołnierzy niemieckich, a przez miasto przetaczały się niepodległościowe manifestacje – na zebraniu działaczy Związku Polskiego Nauczycielstwa Ludowego działającego w Galicji oraz Zrzeszenia Nauczycielstwa Polskich Szkół Początkowych (ZNPSP), utworzonego w 1916 r. na terenie byłego zaboru rosyjskiego, zapadła decyzja o połączeniu obu nauczycielskich organizacji.

To wielce symboliczne, że o zjednoczeniu zdecydowano właśnie 11 listopada. Była to naturalna decyzja – obydwie organizacje to był ten sam Związek. Łączył je ten sam program, te same idee i wartości, łączyli je ludzie tacy jak Ksawery Prauss. Dzieliła jedynie granica zaborów, a kiedy ona upadła, jedność stała się czymś oczywistym.

Związek ma Głos

Przyjęto nazwę Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych (ZPNSP), wskazano Warszawę na miejsce siedziby organizacji. Organem prasowym Związku (tak jak poprzednio Zrzeszenia) był Głos Nauczycielski, wydawany od 1 czerwca 1917 r. Co warte podkreślenia, członek Komitetu Redakcyjnego Głosu Nauczycielskiego Ksawery Prauss 17 listopada 1918 r. został pierwszym ministrem oświaty wolnej Polski. Przedstawił on słynny program oświatowy Praussa, który stał się podstawą tworzenia systemu oświaty w odradzającym się po latach niewoli państwie polskim.

Już w drugim akapicie tego dokumentu pojawiły się znamienne słowa: „Na wstępie ministerstwo uważa za konieczne ustalić byt nauczających, by umożliwić im całkowite oddanie się pracy pedagogicznej i zapewnić należne stanowisko”. Na pierwszy plan wysunięta została sprawa uchwalenia tymczasowego dekretu o regulacji płac nauczycieli wszystkich szczebli szkolnictwa oraz pracowników naukowych. Określono także, że obowiązek szkolny ma trwać siedem lat i że szkoła powszechna będzie bezpłatna oraz przeznaczona dla dzieci wszystkich sfer społecznych (źródło: Głos Nauczycielski nr 5 ze stycznia 1919 r.).

Zjazd zjednoczeniowy nowego Związku odbył się w kwietniu 1919 r.

U boku Marszałka

Historia Związku Nauczycielstwa Polskiego jest ściśle związana z postacią Józefa Piłsudskiego – ojca polskiej Niepodległości. Nauczyciele znajdowali się bowiem wśród najbliższych współpracowników Komendanta, a później Marszałka, a w 1921 r. Józef Piłsudski został honorowym członkiem ZNP.

– Już od 1901 r. Piłsudski współpracował z takimi postaciami jak Julian Smulikowski czy też Ksawery Prauss, byli to późniejsi wybitni członkowie ruchu nauczycielskiego i ZNP. Pierwszy z nich został wiceprezesem naszej organizacji i był twórcą potęgi organizacyjnej i finansowej Związku, drugi zaś został pierwszym ministrem oświaty u zarania Niepodległej – przypomina dr Piotr Wierzbicki, historyk z Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila”, członek Oddziału ZNP Kraków-Śródmieście.

Odradzać dusze ludzkie

W 1923 r., w wolnej już Polsce, Józef Piłsudski tak podsumował wkład nauczycieli w odzyskanie niepodległości: „Obok pracy wojskowej, która byt nasz utrwaliła, utrwaliła swą krwią, jesteście tymi, którzy w prawdziwym odrodzeniu Polski i odrodzeniu człowieka polskiego macie największe prawo do zasługi. Życie wasze płynęło w tej samej ciężkiej pracy, w jakiej płynęło życie żołnierskie” (źródło: Głos Nauczycielski nr 13-15 z 15 października 1923 r.).

Słynne te słowa Marszałek (już wtedy członek honorowy Związku) wypowiedział 10 września 1923 r. do delegatów na V Zjazd Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, którego był gościem.

„Stanęliście, Szanowni Panowie i Szanowne Panie, do pracy odrodzeni w odrodzonej Polsce, do pracy odrodzenia serc, odrodzenia dusz, które w niewoli się plugawiły i w niewoli nieraz nikczemniały. Odradzać dusze ludzkie, zmienić człowieka, zrobić go lepszym, zrobić go wyższym, zrobić go potężniejszym i silniejszym, to jest wasze zadanie” – tak Marszałek przemawiał do delegatów.

– Nie bez powodu Józef Piłsudski został w maju 1921 r. honorowym członkiem naszej organizacji i nie był to tylko gest. Było to ze strony Marszałka faktyczne docenienie wkładu Związku w odzyskanie przez Polskę niepodległości – podkreślał w Głosie Nauczycielskim dr Piotr Wierzbicki.

Bibliografia

• Piotr Wierzbicki „Trąbki zagrały do ataku” Głos Nauczycielski nr 37-38 z 10-17 września 2025 r.
• Piotr Wierzbicki „Największe prawo do zasługi”, Głos Nauczycielski nr 47-48 z 20-27 listopada 2024 r.
• Piotr Wierzbicki „Nauczyciel, patriota, piłsudczyk”, Głos Nauczycielski nr 18-19 z 29 kwietnia – 6 maja 2020 r.
• Piotr Wierzbicki „Dla Niepodległej”, Głos Nauczycielski nr 47 z 20 listopada 2019 r.
• Witold Salański „Witaliśmy wolność”, Głos Nauczycielski nr 46 z 14 listopada 2018 r.
• Witold Salański „O to walczył >>Kotwicz<<”, Głos Nauczycielski nr 13 z 27 marca 2019 r.

*Artykuł ukazał się w ramach wkładki Nasza Historia (publikacja Związku Nauczycielstwa Polskiego z okazji Narodowego Święta Niepodległości) w Głosie Nauczycielskim nr 45-46 z 5-12 listopada 2025 r.

>> Więcej o historii ZNP:

https://glos.pl/tag/nasza-historia

Koledzy i Koleżanki ze Związku. Bojownicy o wolność

Przypominamy nazwiska kilku członków ZNP, którzy w pierwszym szeregu walczyli o Niepodległą. To tylko przykłady, bo walczących było więcej!

Julian Smulikowski (1880-1934) – współtwórca Związku, jego długoletni wiceprezes, bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego (wspólnie działali w PPS). Jego lwowskie mieszkanie było w latach 1906-1914 azylem dla członków organizacji nauczycielskich i niepodległościowych związanych z Piłsudskim. Działał w Związku Walki Czynnej i w Związku Strzeleckim. Organizował wakacyjne kursy uniwersyteckie Związku we Lwowie i w Zakopanem, na których prelegentem był Piłsudski (1913 r.). Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów, jednak z powodów zdrowotnych okazał się niezdolny do służby frontowej. Z polecenia Piłsudskiego podjął pracę w Naczelnym Komitecie Narodowym, gdzie m.in. kierował biurem Departamentu Organizacyjnego. W grudniu 1916 r. reprezentował Krajowy Związek Nauczycielstwa Ludowego na zjeździe organizacji nauczycielskich w Radomiu, na którym utworzono Zrzeszenie Nauczycielstwa Polskich Szkół Początkowych. Pod koniec wojny na zlecenie Polskiej Organizacji Wojskowej objeżdżał wraz z Jędrzejem Moraczewskim Galicję, zachęcając mieszkańców do przyłączenia się do przyszłego państwa polskiego. W listopadzie 1918 r. walczył o polskość Lwowa jako członek Tymczasowego Komitetu Rządzącego (jak informował Głos Nauczycielski, „dwukrotnie przechodził linię bojową, przenosząc potrzebne wojsku wiadomości”). W latach 1919-1921 doprowadził do uchwalenia i wprowadzenia w życie ustawy o przymusowym nauczaniu w Wojsku Polskim.

Klementyna Stattlerówna (1878-1957) – poetka, działaczka związkowa, niepodległościowa i nauczycielka szkół powszechnych. Podczas I wojny światowej służyła w Legionach Polskich pod pseudonimem „Klima”. Pracowała w szpitalu w Zakopanem, gdzie opiekowała się legionistami. Od 1916 r. zaangażowana w działania Polskiej Organizacji Wojskowej. Działania te prowadziła wspólnie z siostrami Heleną (nauczycielką i członkinią Związku) oraz Marią (poetką). Klementyna i Helena były zaangażowane w wojnę polsko-bolszewicką. Po 1920 r. siostry podjęły działalność edukacyjną, oświatową oraz związkową. W latach 1939-1945 działały w tajnym nauczaniu prowadzonym przez Tajną Organizację Nauczycielską (kryptonim wojenny ZNP). W okresie II RP Klementyna była wiceprezeską Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych a potem wiceprezeską ZNP.

Karol Makuch (1885-1944) – od 1910 r. nauczyciel w szkołach ludowych w okolicy Bielska i Białej. 8 sierpnia 1914 r. wstąpił do oddziałów strzeleckich. 30 sierpnia 1914 r. rozpoczął służbę w III batalionie 1. Pułku Piechoty Legionów Polskich. Był delegatem departamentu wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) w Białej (do 10 sierpnia 1915 r.). Od sierpnia 1916 r. dowódca III batalionu 1. Pułku Piechoty Legionów Polskich. Jako podporucznik awansował na adiutanta dowódcy pułku. W latach 1918-1922 łączył służbę w Wojsku Polskim z pracą nauczycielską i działalnością związkową. W 1919 r. został wybrany na sekretarza generalnego Związku, pełnił tę funkcje przez kolejne lata, był również członkiem Zarządu Głównego i skarbnikiem Związku. W latach 30. pracował w ministerstwie oświaty, a w 1935 r. został dyrektorem Państwowego Instytutu Nauczycielskiego w Warszawie. Podczas kampanii wrześniowej w 1939 r. służył w komisariacie cywilnym Dowództwa Obrony Warszawy. Następnie pracował w konspiracyjnych strukturach oświatowych Polskiego Państwa Podziemnego. Zginął w masowej egzekucji w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego.

Feliks Koczur (1882-1962) – absolwent seminarium nauczycielskiego w Krakowie, przez trzy dekady pracował w Milówce jako nauczyciel szkoły ludowej i jej kierownik. Brał udział w słynnej Ankiecie w 1905 r., czyli zebraniu w Krakowie, podczas którego utworzono Związek Nauczycielstwa Ludowego w Galicji kierowany przez Stanisława Nowaka i Juliana Smulikowskiego. W 1913 r. wstąpił do Związku Strzeleckiego w Milówce. W sierpniu 1914 r. zorganizował oddział strzelecki w Milówce, który wstąpił do II Brygady Legionów Piłsudskiego. Od września 1914 r. był członkiem Polskiego Komitetu Narodowego w Żywcu, a od stycznia 1915 r. jego delegatem. W latach 1919-1922 był posłem na Sejm, a w latach 1928-1930 zastępcą senatora. W czasie II wojny światowej działał w ZWZ/AK i tajnym nauczaniu (TON).

 Seweryn Maciszewski (1892-1973), uczestnik strajku szkolnego w 1905 r. W 1914 r. został żołnierzem Pierwszej Kompanii Kadrowej. Wyszedł w pole 6 sierpnia 1914 r. w ramach 2. plutonu. Po pierwszej reorganizacji przydzielony jako kapral do III batalionu 1. Pułku Piechoty Legionów Polskich. W latach 1915-1917 był w rosyjskiej niewoli, z której uciekł. Po odzyskaniu niepodległości był m.in. kierownikiem szkoły i prezesem ogniska Związku w Żyrardowie. Walczył w wojnie z bolszewikami w 1920 r. (w 10. Dywizji Piechoty). Od 1925 r. podjął pracę w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia. W 1938 r. przejął funkcję kuratora ZNP i zażegnał kryzys związany z zawieszeniem władz związkowych. W czasie II wojny internowany w Rumunii.

Teofil Budzanowski (1894-1959) – nauczyciel, twórca struktur ZNP w Rypinie i Łomży, poseł na Sejm w II RP. W 1914 r. wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Bił się z wrogiem jako żołnierz 6. Pułku Piechoty III Brygady Legionów na Wołyniu. Wziął udział w bitwach pod Kostiuchnówką, Kuklami i Kamieniuchą. Walczył jako ochotnik w wojnie z bolszewikami w 1920 r. Tradycji legionowej i niepodległościowej pozostał wierny do końca, podobnie jak i Związkowi Nauczycielstwa Polskiego. Po 1939 r. w ZWZ/AK. W czasie Powstania Warszawskiego był m.in. zastępcą dowódcy zgrupowania AK „Kryska”. W powstaniu walczyło troje jego dzieci: córka Maria (w 1939 r. broniła Grodna przed Sowietami) oraz synowie Andrzej i Tadeusz. Po wojnie był dyrektorem I Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Chrobrego w Piotrkowie Trybunalskim. Represjonowany przez władze komunistyczne.

Józef Piłsudski i Związek Nauczycielstwa Polskiego w latach 1901-1923

1901 r. – Józef Piłsudski jako carski więzień ucieka ze szpitala w Petersburgu; jedną z osób, które pomogły mu w ucieczce, był Ksawery Prauss, późniejszy członek ZNP oraz redaktor Głosu Nauczycielskiego.

1901 r. – początek znajomości Józefa Piłsudskiego z Julianem Smulikowskim, późniejszym wiceprezesem ZNP.

1908 r. – Julian Smulikowski zostaje współzałożycielem sekcji lwowskiej Związku Walki Czynnej, organizacji, której twórcą i przywódcą był Piłsudski.

1913 r. (kwiecień) – Józef Piłsudski wygłasza wykład dla nauczycieli we Lwowie, mówi o polskich powstaniach narodowych.

1913 r. (lipiec) – Józef Piłsudski zostaje zaangażowany przez Związek jako wykładowca na Wakacyjnym Kursie Uniwersyteckim w Zakopanem.

1914-1918 – Związek i nauczycielstwo wspierają działania niepodległościowe Legionów Polskich, NKN, Skarbu Wojskowego, Polskiej Organizacji Wojskowej przez bezpośredni udział związkowców w walkach, działanie w strukturach organizacyjnych, wsparcie materialne i lokalowe.

1918 r. – Związek wydaje odezwę w sprawie poparcia dla Józefa Piłsudskiego i rządu Niepodległej Polski oraz udział we władzach (rząd i Sejm) członków organizacji, m.in. Ksawerego Praussa, pierwszego ministra oświaty II RP.

1918 r. (grudzień) – podpisanie przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, premiera Jędrzeja Moraczewskiego i ministra oświaty Ksawerego Praussa dekretu o stabilizacji i wynagrodzeniu nauczycieli szkół powszechnych.

1920 r. – Prezes Stanisław Nowak i wiceprezes Związku przekazują majątek Związku na potrzeby obrony kraju przed najazdem bolszewickim. Związek powołuje Nauczycielski Komitet Obrony Narodowej i mobilizuje nauczycieli do służby w Wojsku Polskim. Odezwa Zarządu Głównego w tej sprawie kończyła się zawołaniem: „Niech żyje Wolność! Niech żyje Niepodległa Rzeczpospolita Ludowa! Niech żyje ukochany Wódz Józef Piłsudski!”.

1921 r. (maj) – III Zjazd Delegatów Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych przyznaje Józefowi Piłsudskiemu honorowe członkostwo Związku.

1923 r. (wrzesień) – Józef Piłsudski zostaje gościem honorowym V Zjazdu Delegatów Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych.

Bibliografia

• Piotr Wierzbicki „W służbie niepodległej”, Głos Nauczycielski nr 49 z 4 grudnia 2019 r.

PONIŻEJ ARTYKUŁY POKREWNE Z GŁOSU NAUCZYCIELSKIEGO

• „W nocy silna strzelanina karabinowa, […] trąbki zagrały do ataku”. Ze wspomnień Jakuba Hoffmana, legionisty, prezesa ZNP na Wołyniu. 111. Rocznica wymarszu „Kadrówki” i powstania Legionów Polskich

• Krew i życie za Ojczyznę. 105. rocznica Bitwy Warszawskiej. Wojna 1920 we wspomnieniach prezesa Zygmunta Nowickiego

• Wojna 1920. Dr Piotr Wierzbicki o nauczycielach związkowcach walczących w obronie Niepodległej

• Ojczyzna w potrzebie! Związek wzywał nauczycieli do obrony kraju przed bolszewikami

• Wojna 1920. Gen. Bolesław Popowicz i inni członkowie Związku w wojnie polsko-bolszewickiej

• Nauczycielski Komitet Obrony Narodowej. Związek w obronie granic odrodzonej II Rzeczypospolitej

Polecamy artykuły historyczne Głosu w serwisach:

https://glos.pl/tag/nasza-historia

https://glos.pl/tag/wojna-1920